ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ & ΠΑΙΔΙΑ: ΠΙΘΑΝΟΙ ΚΙΝΔΥΝΟΙ ΚΑΙ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ της Βερόνικας Σαμαρά

Αποτελεί πια κοινό μυστικό ότι το διαδίκτυο έχει γίνει αναπόσπαστο κομμάτι της κοινωνικής και προσωπικής ταυτότητας των παιδιών, από πολύ μικρή πια ηλικία. Μάλιστα, κάποια παιδιά αρχίζουν να χρησιμοποιούν το διαδίκτυο ακόμα και πριν προτού μπορέσουν να διαβάσουν ή να γράψουν [1].

Πράγματι, σύμφωνα με στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, «περίπου ένας στους τρεις χρήστες του διαδικτύου είναι παιδί και αυτά τα παιδιά έχουν πρόσβαση στο διαδίκτυο σε ολοένα νεότερες ηλικίες σε μια ποικιλία συσκευών»[2]. Περνούν καθημερινά σημαντικό χρόνο στο διαδίκτυο, στο κινητό τηλέφωνο και στα κοινωνικά μέσα (ακόμη και αν δεν επιτρέπεται από τους ηλικιακούς περιορισμούς των πλατφορμών), παίζοντας διαδικτυακά παιχνίδια ή χρησιμοποιώντας εφαρμογές, συχνά χωρίς καμία επίβλεψη από τους γονείς τους ή έμπιστους ενήλικες.

Παρόλα αυτά, ενώ οι διαδικτυακοί κόσμοι προσφέρουν τεράστιες ευκαιρίες για εκπαίδευση, επικοινωνία, μάθηση, εξερεύνηση ή αναψυχή, μπορούν επίσης να αποτελέσουν την πόρτα σε πιθανούς κινδύνους (επιβλαβές περιεχόμενο, επιβλαβή επαφή ή συμπεριφορά) ειδικά για τα παιδιά, εάν δεν χρησιμοποιηθούν υπεύθυνα, με ασφάλεια και με κριτική σκέψη. Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Στρατηγική για ένα Καλύτερο διαδίκτυο για τα Παιδιά μας, μεταξύ των πιο συχνών και αναδυόμενων κινδύνων στο διαδίκτυο είναι η προστασία της ιδιωτικής ζωής, ο διαδικτυακός εκφοβισμός, η έκθεση σε επιβλαβές ή ενοχλητικό περιεχόμενο, το «grooming» ( η ηλεκτρονική προσέγγιση παιδιών από ενήλικες με σκοπό την απόκτηση της εμπιστοσύνης τους και την μετέπειτα σεξουαλική εκμετάλλευση τους) και οι ψευδείς ειδήσεις.

Με την πανδημία του Covid-19 η χρήση των ψηφιακών τεχνολογιών άκμασε από κάθε άποψη. Τα παιδιά κάθε ηλικίας αναγκάστηκαν να χρησιμοποιούν πιο έντονα τις ψηφιακές τεχνολογίες, μεταξύ άλλων για τις σχολικές τους δραστηριότητες ή ως υποκατάστατο της επικοινωνίας τους με τους συμμαθητές, τους φίλους, ή την οικογένεια, και ξαφνικά εκτέθηκαν περισσότερο σε κινδύνους. Σύμφωνα με την έκθεση της Europol για το 2020, κατά τη διάρκεια του lockdown λόγω της πανδημίας, τα παιδιά περνούσαν περισσότερο χρόνο στο διαδίκτυο, μοιράζοντας εικόνες και βίντεο που στη συνέχεια κατέληξαν σε δράστες σεξουαλικής κακοποίησης παιδιών. Οι προσπάθειες δε για την δημιουργία διαδικτυακών επαφών με παιδιά άνθησαν [3].

Έτσι, η απόκτηση ψηφιακού γραμματισμού και δεξιοτήτων ασφάλειας στο διαδίκτυο από πολύ μικρή ηλικία έγινε περισσότερο επιτακτική όσο ποτέ.


Στις παρακάτω παραγράφους παραθέτω, λοιπόν, βασικές χρηστικές συμβουλές για την υπεύθυνη και ασφαλή χρήση του διαδικτύου.

1. Συμβουλές προς τα παιδιά αναφορικά με τη χρήση του διαδικτύου;

  • Στους ιστοχώρους που χρησιμοποιείς, γνωρίζεις πώς να αλλάζεις τις προσωπικές σου ρυθμίσεις ασφαλείας; Αν όχι, μπες στο κέντρο βοήθειας του ιστοχώρου για να μάθεις, έτσι ώστε να έχεις τον έλεγχο για το ποιος θα έχει πρόσβαση στις δημοσιεύσεις σου και να προφυλάσσεις τα προσωπικά σου δεδομένα από αδιάκριτα βλέμματα.
  • Οι κωδικοί σου είναι σαν τα κλειδιά του σπιτιού σου: δεν τους αποκαλύπτεις πουθενά, ούτε στους καλύτερούς σου φίλους. Μόνο οι γονείς σου μπορούν να τους γνωρίζουν. Χρησιμοποίησε πάντα ισχυρούς κωδικούς που αποτελούνται τουλάχιστον από 8 χαρακτήρες: γράμματα, αριθμούς, και σύμβολα, και άλλαζέ τους τακτικά. Και… μην χρησιμοποιείς κωδικούς που εύκολα μπορεί κανείς να σκεφθεί, όπως το όνομά σου, η ημερομηνία γενεθλίων σου, το όνομα του σκύλου σου, ή κάποιος από τους 20 πιο συχνούς κωδικούς, βλέπε π.χ. Wikipedia (https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_the_most_common_passwords).

  • Σκέψουν πριν δημοσιεύσεις οτιδήποτε, αν αυτό που σκοπεύεις να δημοσιεύσεις δεν θα σε πείραζε να το δει ο οποιοσδήποτε, ή αν η δημοσίευσή σου θα πλήγωνε κάποιον. Αναρωτήσου το εξής: αν κάποιος άγνωστος στο δρόμο σου ζητούσε να του δείξεις τις φωτογραφίες της οικογένειάς σου που έχεις στο πορτοφόλι σου θα το έκανες;… όταν δημοσιεύουμε στο διαδίκτυο κάνουμε, όμως, ακριβώς αυτό, καθώς ποτέ δεν μπορούμε να γνωρίζουμε πού μπορούν να καταλήξουν οι δημοσιεύσεις μας. Επίσης, πριν δημοσιεύσεις οτιδήποτε που αφορά και άλλους, πάρε πρώτα την άδειά τους. Σκέψου πώς θα ένιωθες αν βρισκόσουν στη θέση τους και διάβαζες εσύ μια δημοσίευση που σε αφορά χωρίς να το γνωρίζεις!

  • Ο οποιοσδήποτε μπορεί να δημοσιεύσει περιεχόμενο στο διαδίκτυο, και δεν είμαστε όλοι επιστήμονες ή ειδικοί. Οπότε, πρέπει πάντα να αντιμετωπίζουμε τις πληροφορίες στο διαδίκτυο με κριτική σκέψη και να τις διασταυρώνουμε με άλλες έγκυρες πηγές, έτσι ώστε να διαχωρίζουμε τις αξιόπιστες από τις ψευδείς. Αν, δε, κάτι μας φαίνεται πολύ καλό για να είναι αληθινό, οι πιθανότητες να είναι έτσι είναι όντως μεγάλες!

  • Στο διαδίκτυο ποτέ δεν μπορεί να υπάρξει πραγματική ανωνυμία. Οτιδήποτε κάνουμε αφήνει πίσω του ψηφιακά αποτυπώματα και τα οποία ορίζουν εάν η διαδικτυακή μας ταυτότητα και φήμη είναι θετική ή αρνητική. «Google yourself!». Ψάξε τον εαυτό σου στο διαδίκτυο. Είσαι ευχαριστημένος/η με τα αποτελέσματα που βρίσκεις; Θα είχες πρόβλημα αν κάποια από αυτά τα έβλεπαν οι γονείς ή οι εκπαιδευτικοί σου; Θα ήθελες να διαγράψεις κάτι;

  • Αν οι γονείς σου σου έλεγαν να εκτυπώσεις το προφίλ σου από μια σελίδα κοινωνικής δικτύωσης και να το τοποθετήσεις στη πόρτα του ψυγείου όπου θα μπορεί να το βλέπει όλη η οικογένεια θα το έκανες;  Εάν όχι, θυμίσου ότι αυτό ακριβώς κάνει κα το διαδίκτυο, αλλά σε παγκόσμια κλίμακα! Το διαδίκτυο είναι σαν μια τεράστια πλατεία όπου όλοι μπορούν να ακούν και να διαβάζουν τι λέμε και τι γράφουμε online!

  • Το διαδίκτυο προσφέρει τεράστιες ευκαιρίες για δημιουργία! Χρησιμοποίησε το, λοιπόν, για να προωθήσεις τα χόμπι σου, να φτιάξεις μια ιστοσελίδα που θα προάγει την επιχείρηση των γονέων σου, να δημιουργήσεις ένα ιστολόγιο όπου θα ανταλάσσεις με φίλους σου απόψεις για θέματα που σε ενδιαφέρουν.

  • Οι φίλοι των φίλων σου ή των αδελφιών σου στον πραγματικό κόσμο, είναι όλοι και δικοί σου φίλοι; Σκέψου το αυτό πριν δεχτείς οποιοδήποτε αίτημα φιλίας στο διαδίκτυο. Είναι καλό να έχεις μόνο επαφές που γνωρίζεις καλά και εμπιστεύεσαι, καθώς στο διαδίκτυο δεν μπορούμε ποτέ να είμαστε σίγουροι ποιος είναι πραγματικά αυτός που βρίσκεται στην άλλη άκρη του δικτύου και με τον οποίο συνομιλούμε, ακόμα και αν (πιστεύουμε ότι) τον έχουμε δει με κάμερα. Πώς μπορούμε να είμαστε σίγουροι ότι είδαμε το πραγματικό άτομο, αν δεν το γνωρίζουμε στον πραγματικό κόσμο;  Μπορείς, δε, πάντα να διαγράψεις κάποιον «φίλο» από τις διαδικτυακές σου επαφές.

  • Αν κάποιο περιεχόμενο σε κάνει να αισθάνεσαι άβολα, σε φοβίζει ή σε παρενοχλεί, μίλησε αμέσως στους γονείς σου ή σε κάποιο άτομο που εμπιστεύεσαι, και ανέφερε το περιεχόμενο στον ιστοχώρο.

  • Πες όχι στη διαδικτυακή παρενόχληση! Αν κάποιο άτομο σε παρενοχλεί ή σε εκφοβίζει διαδικτυακά, πρέπει αμέσως να μιλήσεις με τους γονείς σου για να σταματήσει η παρενόχληση πριν αυτό το άτομο σου κάνει κακό! Θυμίσου: όταν παρενοχλείσαι ή εκφοβίζεσαι, το φταίξιμο δεν είναι ποτέ δικό σου!!!

  • Σκέψου σου πώς θα αισθανόσουν αν κάποιος αντιγράψει ή πάρει τα εύσημα για κάτι που έφτιαξες εσύ! Οπότε, πριν αντιγράψεις ή κατεβάσεις κάτι από το διαδίκτυο, θυμίσου να ελέγξεις εάν ο δημιουργός του σου το επιτρέπει αυτό ή αν πρέπει να σεβαστείς το δικαίωμα του στην πνευματική ιδιοκτησία, το λεγόμενο «Copyright».

  • Μην ξεχνάς να τηρείς μια υγιή ισορροπία μεταξύ διαδικτύου και πραγματικού κόσμου! Κατέγραψε για μια ολόκληρη εβδομάδα πόσο χρόνο καταναλώνεις και για ποιο λόγο στο διαδίκτυο. Στο τέλος της εβδομάδας έλεγξε τη λίστα σου: μήπως πρέπει να κάνεις περισσότερες δραστηριότητες εκτός διαδικτύου;

2. Ποια τα σχετικά προληπτικά μέτρα/προτάσεις προς τους γονείς ώστε να προφυλάσσουν τα παιδιά από τις “παγίδες” του διαδικτύου;

Ως γονείς δεν χρειάζεται να είστε γκουρού της τεχνολογίας για να προφυλάξετε τα παιδιά σας από τους δυνάμενους κινδύνους του διαδικτύου. Απλά πρέπει να μάθετε οι ίδιοι και να μάθετε και στα παιδιά πώς θα ενεργούν στο διαδίκτυο υπεύθυνα, ηθικά και με σεβασμό προς τους άλλους. Όπως εξάλλου τα μαθαίνετε να ενεργούν στον πραγματικό κόσμο.

Γνωρίστε, λοιπόν, το διαδίκτυο εάν δεν το ξέρετε ήδη, γιατί έτσι μόνο θα μπορέσετε να κατανοήσετε τους πιθανούς κινδύνους και να τους εξηγήσετε στα παιδιά σας για να μάθουν να τους αποφεύγουν.

Συζητείστε με τα παιδιά σας με βάσιμα στοιχεία αυτά που μπορούν και αυτά που δεν πρέπει να κάνουν στο διαδίκτυο, και θέστε κανόνες και όρια από μικρή ηλικία, εξηγώντας τους λόγους για τα «όχι»  και τα «πρέπει» σας.

  • Εμπνεύστε εμπιστοσύνη: Ακόμα και αν τα παιδιά σας είναι πολύ καλύτερα από εσάς στη χρήση των υπολογιστών, του διαδικτύου, ή του κινητού, έσεις έχετε εμπειρία ζωής και ανεπτυγμένη την απαραίτητη κριτική σκέψη που μπορεί να υποστηρίξει τα παιδιά στη διαδικασία της αναγνώρισης και της διαφοροποίησης των ευκαιριών και των κινδύνων των ψηφιακών κόσμων.

  • Μάθετε στα παιδιά σας να χρησιμοποιούν τις τεχνολογίες υπεύθυνα και ηθικά, ακολουθώντας τους κανόνες ευγένειας που τα έχετε μάθει να ακολουθούν στον πραγματικό κόσμο. Όλοι μας πρέπει να αντιμετωπίζουμε τους άλλους χρήστες του διαδικτύου με τον ίδιο τρόπο που θέλουμε να μας φέρονται αυτοί.
  • Μάθετε τα να αντιμετωπίζουν με κριτική σκέψη το περιεχόμενο του διαδικτύου.Η αξιοπιστία του περιεχομένου πρέπει να διασταυρώνεται, καθώς πολλές πληροφορίες ενδέχεται να είναι παραπλανητικές ή λανθασμένες. Χρησιμοποιείστε το παράδειγμα της πανδημίας όπου έχουν γραφτεί τόνοι ψευδών ειδήσεων στο διαδίκτυο. Μπορείτε, επίσης, να συζητήσετε με τα παιδιά σας για τους τρόπους με τους οποίους μπορούν να ξεχωρίζουν τις έγκυρες πληροφορίες με τη βοήθεια της ιδιαίτερα χρηστικής αφίσας «Πώς να εντοπίσετε ψευδείς ειδήσεις» της Διεθνούς Ομοσπονδίας Βιβλιοθηκών (IFLA) [4].

  • Εξηγήστε στα παιδιά σας ότι οι κωδικοί μας στο διαδίκτυο είναι σαν τα κλειδιά του σπιτιού μας. Κανένας δεν θα πρέπει να τους γνωρίζει, ούτε και οι καλύτεροί μας φίλοι. Μάθετε τα να χρησιμοποιούν δύσκολους κωδικούς που αποτελούνται τουλάχιστον από 8 χαρακτήρες: γράμματα, αριθμούς και σύμβολα, και τους οποίους θα αλλάζουν τακτικά. Στο διαδίκτυο υπάρχουν πολλοί ιστοχώροι όπου μπορείτε να ελέγξετε κατά πόσο ένας κωδικός είναι ισχυρός ή όχι (αναζητείστε π.χ. «how secure is my password» για να ελέγξετε κωδικούς σε ιστοσελίδες που θα σας δοθούν στα αποτελέσματα αναζήτησης. Μην ξεχάσετε να τροποποιήσετε κάπως τους κωδικούς που ελέγξετε πριν τους χρησιμοποιήσετε!).

  • «Σκέψου πριν δημοσιεύσεις!» Από τη στιγμή που ανεβάζουμε οτιδήποτε στο διαδίκτυο, αυτό παύει να είναι προσωπικό και γίνεται δημοσίως προσβάσιμο, οπουδήποτε στον κόσμο. Εξηγείστε το ζήτημα αυτό στα παιδιά σας και συζητήστε μαζί τους. Εάν έχετε μεγαλύτερα παιδιά, ζητήστε τους να αναζητήσουν τους εαυτούς τους στο διαδίκτυο («Google yourself») για να δουν ποιες πληροφορίες θα εμφανιστούν μπροστά τους. Είναι ευχαριστημένα από τα αποτελέσματα, ή θα ήθελαν να σβήσουν κάποιες πληροφορίες;

  • Μέσα από συζήτηση, μάθετε στα παιδιά σας να προστατεύουν τα προσωπικά δεδομένα τους, να μην τα αναρτούν αλόγιστα στο διαδίκτυο και να μην τα αποκαλύπτουν σε κανέναν. Το ίδιο ισχύει για τα δεδομένα της οικογένειάς τους, των φίλων τους ή τρίτων. Επίσης, καλό είναι να μην δημοσιεύουν ποτέ δεδομένα (όπως φωτογραφίες) που θα μπορούσαν να τα στοχοποιήσουν στο φυσικό κόσμο (όπως π.χ. φωτογραφίες όπου φαίνεται το σχολείο τους, ή η δρόμος που μένουν). Επίσης, είναι πολύ βασικό να εξηγήσετε στα παιδιά σας πως δεν μπορούν να δημοσιεύουν δεδομένα (φωτογραφίες, βίντεο) άλλων ή τέτοια δεδομένα όπου απεικονίζονται με άλλα άτομα, αν αυτά δεν έχουν πρώτα ενημερωθεί και συναινέσει σε αυτό!

  • Συζητήστε με τα παιδιά για τους αγνώστους στο διαδίκτυο, εξηγήστε ότι πρέπει να είναι ιδιαίτερα προσεχτικά κατά τις online συνομιλίες τους και να μην αποκαλύπτουν προσωπικά δεδομένα σε κανέναν, και βεβαιωθείτε ότι δεν θα κανονίσουν ποτέ συνάντηση στο φυσικό κόσμο με κάποιο άτομο που γνωρίζουν μόνο μέσω του διαδικτύου. Τα άτομα που γνωρίζουμε μόνο διαδικτυακά μπορεί να είναι διαφορετικά από αυτά που λένε ότι είναι!

  • Γνωρίστε τους φίλους των παιδιών σας και μείνετε σε επιφυλακή για ενδείξεις ότι το παιδί ας έχει γίνει στόχος ηλεκτρονικής παρενόχλησης π.χ. συναισθηματική αναστάτωση, αποφυγή φίλων, σχολείου, δραστηριοτήτων, πτώση επιδόσεων. Σε μια τέτοια περίπτωση βοηθείστε άμεσα το παιδί σας και αναζητητείστε τον δράστη, που συχνά βρίσκεται στο κοντινό σας περιβάλλον.

  • Τέλος, εξασφαλείστε μια υγιή ισορροπία μεταξύ των διαδικτυακών και των εκτός διαδικτύου δραστηριοτήτων και δώστε εσείς οι ίδιοι το καλό παράδειγμα. Για την υγεία και την ευημερία των παιδιών σας ο χρόνος που αφιερώνουν στο διαδίκτυο πρέπει να εξισορροπείται με σωματικές και υπαίθριες δραστηριότητες. Κάντε με την οικογένειά σας διαλείμματα από την τεχνολογία, θέστε κανόνες χρήσης (π.χ. κλείνουμε τις συσκευές κατά την ώρα των γευμάτων) και οργανώστε δραστηριότητες και σαββατοκύριακα μακριά από την τεχνολογία και το διαδίκτυο!

                                ———————————————

Η Βερόνικα Σαμαρά κατέχει Μάστερ και Διδακτορικό στην Πληροφορική από το Πολυτεχνείο του Darmstadt, Γερμανίας. Από το 2001 έως και το 2016 τέλεσε συντονίστρια του Ελληνικού Κέντρου Ασφαλούς Διαδικτύου Saferinternet.gr στο πρόγραμμα πλαίσιο «Safer Internet» της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, ενώ είναι δημιουργός της ιδέας της «Ημέρας Ασφαλούς Διαδικτύου» που σήμερα εορτάζεται σε περισσότερες από 170 χώρες παγκοσμίως. Από το 2018 έως και σήμερα τελεί σύμβουλος σε θέματα ψηφιακής πολιτειότητας και διαδικτυακού αλφαβητισμού στο Συμβούλιο της Ευρώπης, στο πρόγραμμα Digital Citizenship Education.  Έχει συγγράψει περισσότερα από 300 άρθρα σε επιστημονικά βιβλία και περιοδικά σχετικά με την υπεύθυνη χρήση του διαδικτύου και έχει λάβει μέρος ως προσκεκλημένη ομιλήτρια σε δεκάδες διεθνή συνέδρια, workshops και ημερίδες που στοχεύουν στην ευαισθητοποίηση της κοινότητας και στην ανάδειξη των ζητημάτων ασφάλειας στους online κόσμους.

Έχει επίσης συγγράψει το πανευρωπαϊκά διακεκριμένο παιδικό βιβλίο «Η Φάρμα του Διαδικτύου» και το οποίο υλοποιήθηκε πρόσφατα σε μορφή app για τις πλατφόρμες iOS και Google Play στην Ελληνική και την Αγγλική γλώσσα (τίτλος εφαρμογής «The Internet Farm» [5]). Παρέχει συγχρονισμένη αφήγηση των ιστοριών του βιβλίου από επαγγελματίες ηθοποιούς καθώς και διασκεδαστικές δραστηριότητες που μαθαίνουν στα παιδιά την υπεύθυνη, ασφαλή και με κριτική σκέψη χρήση του διαδικτύου πριν ακόμα ξεκινήσουν τις διαδικτυακές τους δραστηριότητες. Προτείνεται για τις ηλικίες 4-11 ετών.


[1] A European Strategy for a Better Internet for our Children: https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/european-strategy-better-internet-children

[2] Creating a better Internet for kids: https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/better-internet-kids

[3] Europol, Internet Organised Crime Threat Assessment (IOCTA) 2020: https://bit.ly/348XZKi

[4] https://www.ifla.org/files/assets/hq/topics/info-society/images/greek_-_how_to_spot_fake_news.pdf  και https://www.ifla.org/files/assets/hq/news/how-to-spot-fake-news-covid-el.pdf, στην Ελληνική γλώσσα

[5] Στην πλατφόρμα iOS: https://apps.apple.com/gr/app/the-internet-farm/id1456280221?l=el
Στην πλατφόρμα Google Play: https://play.google.com/store/apps/details?id=com.edubox.theinternetfarm&hl=el&gl=US

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *