ΜΠΟΡΕΙ Η ΑΡΣΗ ΤΩΝ ΠΑΤΕΝΤΩΝ ΝΑ ΔΩΣΕΙ ΤΕΛΟΣ ΣΤΗΝ ΠΑΝΔΗΜΙΑ COVID-19;

Στις αρχές Μαίου, οι ΗΠΑ πρότειναν την χαλάρωση των δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας ως προς τα εμβόλια κατά του COVID-19, με στόχο την επιτάχυνση της παραγωγής και της διαθεσιμότητας των εν λόγω εμβολίων.

H πρόταση αυτή έχει αναμφίβολα διχάσει τα 164 μέλη του Παγκοσμίου Οργανισμού Εμπορίου (ΠΟΕ).

Syringe and Pills on Blue Background
Photo by Miguel Á. Padriñán from Pexels
  • Ποιά είναι ουσιαστικά η πρόταση των ΗΠΑ;

Oι ΗΠΑ προτείνουν προσωρινή εξαίρεση των εμβολίων κατά του COVID-19 από τους περιορισμούς που συνδέονται με τα δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας.

Έτσι, κάθε χώρα θα μπορεί να αδειοδοτήσει την παραγωγή εμβολίων χωρίς να απαιτείται να λάβει προηγουμένως την συναίνεση των φαρμακευτικών εταιριών που κατέχουν την σχετική πατέντα.

  • Σε τί διαφέρει η πρόταση των ΗΠΑ από την πρόταση Ν.Αφρικής και Ινδίας;

Η Ν.Αφρική και Ινδία είχαν προβεί, ήδη από τον Οκτώβριο του 2020, σε μία αντίστοιχη πρόταση, η οποία, όμως, ήταν ευρύτερης έκτασης από εκείνη της Αμερικής.

Iνδία και Ν. Αφρική πρότειναν την προσωρινή άρση ορισμένων υποχρεώσεων που προβλέπονται στην Συμφωνία για τα Δικαιώματα Πνευματικής Ιδιοκτησίας στον τομέα του Εμπορίου (TRIPS), με σκοπό την κατάργηση μονοπωλίου από τους κατόχους των πατεντών μέχρι να σημειωθεί ανάκαμψη σε παγκόσμιο επίπεδο από την πανδημία του COVID-19.

Ειδικότερα, η πρόταση αυτή καλύπτε όχι μόνο τα εμβόλια αλλά και τα προϊόντα διαγνωστικής, θεραπευτικής φύσεως καθώς και εξειδικευμένο ιατρικό εξοπλισμό, όπως σύριγγες, ειδικά ψυγεία απαραίτητα για την διατήρηση χαμηλών θερμοκρασιών κατά την αποθήκευση και μεταφορά των δόσεων εμβολίoυ.

Παρά την ευρεία υποστήριξη της πρότασης από αρκετές χώρες και μεγάλες ΜΚΟ, υπήρξε η έντονη εναντίωση χωρών της Ευρώπης, καθώς και μεταξύ άλλων του Ηνωμένου Βασιλείου, της Ιαπωνίας αλλά και των ΗΠΑ -τουλάχιστον σε αρχικό στάδιο-.

Hands With Latex Gloves Holding a Globe
Photo by Anna Shvets from Pexels
  • Ποιά είναι τα επιχειρήματα κατά της πρότασης άρσης των πατεντών;

Σύμφωνα με τους πολεμίους της άρσης των πατεντών, το ζήτημα της πρόσβασης και διαθεσιμότητας των εμβολίων κατά του COVID-19 δεν εξαρτάται μόνο από τα δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας. Υπάρχουν αρκετοί παράγοντες που διαδραματίζουν εξ ίσου σημαντικό ρόλο στην παρασκευή και διαθεσιμότητα των εμβολίων, π.χ. εμπορικοί φραγμοί.

Αναλυτικότερα, τέτοια προβλήματα αποτελούν η έλλειψη παραγωγικής ικανότητας ορισμένων χωρών, η κακή κατάσταση των συστημάτων υγειονομικής περίθαλψης, η έλλειψη πρώτων υλών ενώ σε κάθε περίπτωση τα στάδια εκμάθησης πολύπλοκων διαδικασιών παρασκευής ενός εμβολίου είναι συχνά ιδιαίτερα χρονοβόρα και απαιτητικά.

Ειδικότερα, η παραγωγή ενός φαρμάκου είναι μία αρκετά σύνθετη διαδικασία, που περιλαβμάνει εκτός των προστατευόμενων δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας, πληροφορίες εμπιστευτικού περιεχομένου, ειδική τεχνογνωσία (‘KnowHow’) και ανεπτυγμένη τεχνολογία.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα εξελιγμένης τεχνολογίας, αποτελούν τα εμβόλια που στηρίζονται σε τεχνολογία mRna, π.χ. της Pfizer.

Συνεπώς, για να είναι πράγματι αποτελεσματική η άρση των πατεντών χρειάζεται να συνοδεύεται και από τη δέσμευση των φαρμακευτικών εταιρειών ως προς την μετάδοση της αντίστοιχης τεχνολογίας και τεχνογνωσίας. Σε αντίθετη περίπτωση, πέραν των τυχόν νομικών προσκομμάτων που θα μπορούσαν να ανακύψουν, ελλοχεύει ο κίνδυνος η συνολική πρωτοβουλία να αποβεί αναποτελεσματική.

Person Putting a Drop on Test Tube
Photo by Martin Lopez from Pexels

Ωστόσο, η άμεση εξασφάλιση της απαιτούμενης συναίνεσης ως προς την μετάδοση των σχετικών γνώσεων και τεχνολογίας από τις φαρμακευτικές εταιρείες είναι πρακτικά ανέφικτη.

Οι διαπραγματεύσεις για την επίτευξη συμφωνιών είναι ιδιαίτερα χρονοβόρες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η πανδημία AIDS.   Συγκεκριμένα, χρειάστηκαν χρόνια για την επίτευξη συμφωνιών και συμβιβαστικών λύσεων, ώστε να επιτραπεί τελικώς η παρασκευή και η διανομή γενόσημων αντιρετροϊκών φαρμάκων σε χαμηλή τιμή κατά του ιού HIV .

Τα επιχείρηματα αυτά, βέβαια, δεν σημαίνουν ότι η πρόταση των ΗΠΑ δεν είναι ικανή να δράσει περιοριστικά προς τις μονοπωλιακές τακτικές μεγάλων φαρμακευτικών βιομηχανιών.

  • Τι εναλλακτικές υπάρχουν ήδη σε διεθνές επίπεδο;

Η συμφωνία TRIPS μέσω «ευέλικτων» ρυθμίσεων, γνωστών ως ‘flexibilities’ δίνει την δυνατότητα έκδοσης υποχρεωτικών αδειών εκμετάλλευσης αλλά και παράλληλων εισαγωγών για χώρες με ανεπαρκή ή ανύπαρκτη ικανότητα παρασκευής (π.χ. Αρθ. 31 & 31bis, TRIPS).

Με άλλα λόγια, υπό την συνδρομή μίας σειράς αυστηρών προϋποθέσεων, η Συμφωνία TRIPS δίνει την δυνατότητα σε κυβερνήσεις να παράγουν ένα προϊόν ή διαδικασία που έχει κατοχυρωθεί με πατέντα, χωρίς να απαιτείται η συγκατάθεση του κατόχου της εκάστοτε πατέντας.

Η χρήση των άνωθεν ρυθμίσεων της TRIPS έχει ήδη γίνει εν μέσω πανδημίας. Για παράδειγμα, το Ισραήλ εξέδωσε «υποχρεωτική άδεια εκμετάλλευσης» για να εισάγει γενόσημα του φάρμακου Kaletra, με σκοπό το τελευταίο να χρησιμοποιηθεί ως θεραπεία κατά του κορονοϊού. Κάτοχος της σχετικής πατέντας είναι η Αμερικανική φαρμακευτική εταιρεία AbbVie.

Επίσης, η Βολιβία υπέγραψε συμφωνία με την αμερικανική εταιρεία Johnson & Johnson για έως και 15 εκ. δόσεις εμβολίων κατά του COVID-19, τα οποία όμως αιτήθηκε να παρασκευαστούν στον Καναδά (Biolyse Pharma Corp).

Η χρήση των ευέλικτων ρυθμίσεων της TRIPS προϋποθέτει την συνδορμή αρκετών και ειδικών προϋποθέσεων,  που τίθενται για την προστασία των θεμιτών συμφερόντων του κατόχου του διπλώματος ευρεσιτεχνίας (πατέντας), π.χ. καταβολή ορισμένης αποζημίωσης στον αρχικό κάτοχο της πατέντας.

Όμως, η σωρεία αυτών των γραφειοκρατικών προϋποθέσεων, συχνά δεν καθιστούν δυνατή  την άμεση πρόσβαση στο ζητούμενο προϊόν ή διαδικασία.

Mona Lisa With Face Mask
Photo by cottonbro from Pexels
  • Tι υποστηρίζουν οι υπέρμαχοι της πρότασης άρσης των πατεντών για τα εμβόλια κατά του COVID-19 ;

Η χαλάρωση ορισμένων δικαιωμάτων του “Δικαίου Διανοητικής Ιδιοκτησίας”, δεν αποτελεί συνολική λύση για την αντιμετώπιση της πανδημίας.

Ωστόσο, θα μπορούσε να συμβάλει θετικά στην επίλυση κάποιων σημαντικών ζητημάτων.

Για παράδειγμα, θα μπρορούσε να οδηγήσει στην υπέρβαση πολλών νομικών κινδύνων για τις κατασκευάστριες εταιρείες γενοσήμων, μίας και οι τελευταίες δεν θα διέτρεχαν τον κίνδυνο να μηνυθούν από τους κατόχους των πατεντών.

Επίσης, η αποδοχή της προσωρινής άρσης πατεντών για τα εμβόλια μπορεί να καταστήσει ευχερέστερη την δυνατότητα άσκησης πιέσεων από τις κυβερνήσεις προς τις εκάστοτε φαρμακευτικές εταιρείες-κατόχους των σχετικών πατεντών-, ούτως ώστε οι τελευταίες να μοιραστούν την απαιτούμενη τεχνογνωσία/τεχνολογία με τις κατασκευάστριες εταιρείες γενοσήμων.

Από την άλλη, το να μοιραστούν οι κάτοχοι των πατεντών την τεχνολογία/τεχνογνωσία τους μοιάζει με δίκαιη και δημοκρατική λύση, αν λάβουμε υπόψη, ότι η έρευνα και ανάπτυξη αρκετών εμβόλιων κατά του COVID-19 στήριχθηκε σε δημόσιο χρήμα κάτι που συντείνει και στο επιχείρημα της θεώρησης των εμβολίων ως «παγκόσμιο κοινό αγαθό».

Close-Up View of a Person Holding a Vaccine Vial
Photo by Artem Podrez from Pexels
  • Άλλες εξελίξεις σε παγκόσμιο επίπεδο για την καταπολέμηση της πανδημίας COVID-19;

Αξίζει να σημειωθεί ότι μετά την έγκριση που δόθηκε από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ) στην Κίνα και συγκεριμένα στην φαρμακευτική εταιρεία της Sinopharm, ανάβει το πράσινο φως για την πρώτη παραγωγή εμβολίου κατά του COVID-19 από χώρα μη δυτικού πολιτισμού.

Πρόκειται για την παραγωγή ενός εμβολίου που θα είναι ευκολότερο στην συντήρηση του, καθιστώντας το ως το πλέον κατάλληλο για χρήση από αναπτυσσόμενες ή λιγότερο αναπτυγμένες χώρες.

Η Κίνα φαίνεται πως είναι σε θέση να προβεί σε μεγάλου μεγέθους παραγωγή του εν λόγω εμβολίου, καλύπτοντας όχι μόνο τις εγχώριες ανάγκες αλλά και τις ανάγκες εξαγωγών.

Παράλληλα, η πανδημία του κορονοϊού παραμένει εν εξέλιξει με τις διάφορες μεταλλάξεις του ιού να αυξάνουν την επικινδυνότητα του για την δημόσια υγεία.

Επίσης, χώρες όπως η Ινδία, Βραζιλία, Ινδονησία ήδη αντιμετωπίζουν τεράστια κρίση στο τομέα διαθεσιμότητας εμβολίων.

Επομένως, η όποια ενίσχυση αποθέματος εμβολίων σε παγκόσμιο επίπεδο δεν είναι απλώς ευκταία αλλά και αναγκαία για την καταπολέμηση της πανδημίας.

Mαριάντζελα Φραγγή, Δικηγόρος – LLM Εμπορικού και Εταιρικού Δικαίου με εξειδίκευση στον Κανονισμό Προστασίας Προσωπικών Δεδομένων (GDPR)

Αυτή η εικόνα δεν έχει ιδιότητα alt. Το όνομα του αρχείου είναι 131616223_3586906204724989_4341998669420592615_o-1024x558.jpg

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *