AΣΤΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ ΤΟΥ ΔΗΜΟΣΙΟΥ: ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΕΙΣ & ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ

Ως «αστική ευθύνη του κράτους» νοείται η υποχρέωση του δημοσίου ή των νομικών προσώπων δημοσίου δικαίου να αποκαθιστούν – υπό μορφήν χρηματικής αποζημίωσης- τις συνέπειες που προκαλούν στον ζημιούμενο ιδιώτη οι παράνομες πράξεις, παραλείψεις ή υλικές ενέργειες των οργάνων υπό τις προϋποθέσεις που θέτουν οι διατάξεις των ά. 104-106 ΕισΝΑΚ.

Με άλλα λόγια, «αστική ευθύνη του κράτους» σημαίνει ευθύνη προς αποζημίωση και διακρίνεται από την ποινική και πειθαρχική ευθύνη.

Η υποχρέωση του δημοσίου και των νομικών προσώπων δημοσίου δικαίου να αποζημιώνουν τους διοικουμένους για παράνομες πράξεις ή παραλείψεις των οργάνων τους, πηγάζει από την αρχή του κράτους δικαίου, η ίδια συνιστά επιμέρους εκδήλωση της αρχής της νομιμότητας και συνδέεται και με την συνταγματική αρχή της ισότητας (Σ.4).

Εκτός του ένδικου βοηθήματος της αγωγής, ο διοικούμενος έχει στην διάθεση του τη δυνατόττητα άσκησης αίτησης ακύρωσης ή προσφυγής ενώπιον των αρμοδίων δικαστηρίων.


Στα ά. 105-106 του ΕισΝΑΚ ορίζεται η ευθύνη του κράτους κατά την άσκηση δημόσιας εξουσίας.

ΕισΝΑΚ 105: “Για παράνομες πράξεις ή παραλείψεις των οργάνων του δημοσίου κατά την άσκηση της δημόσιας εξουσίας που τους έχει ανατεθεί, το δημόσιο ενέχεται σε αποζημίωση, εκτός αν η πράξη ή η παράλειψη έγινε κατά παράβαση διάταξης που υπάρχει για χάρη του γενικού συμφέροντος. Μαζί με το δημόσιο ευθύνεται εις ολόκληρον και το υπαίτιο πρόσωπο, με την επιφύλαξη των ειδικών διατάξεων για την ευθύνη των υπουργών.”

ΕισΝΑΚ 106: “Οι διατάξεις των δύο προηγούμενων άρθρων εφαρμόζονται και για την ευθύνη των δήμων, των κοινοτήτων ή των άλλων νομικών προσώπων δημόσιου δικαίου από πράξεις ή παραλείψεις των οργάνων που βρίσκονται στην υπηρεσία τους.”


Οι βασικότερες προϋποθέσεις της «ευθύνης προς αποζημίωση» είναι οι ακόλουθες:

  • Η πράξη ή παράλειψη να προήλθε από όργανα του κράτους ή νομικού προσώπου δημοσίου  δικαίου
  • Να έγινε κατά την ενάσκηση της ανατεθειμένης δημόσιας εξουσίας
  • Να είναι παράνομη
  • Να παρέβη διάταξη που δεν έχει τεθεί χάριν του γενικού συμφέροντος
  • Να προξένησε ζημία

Ως  «όργανα δημοσίου ή νομικών προσώπου δημοσίου δικαίου» δεν θεωρούνται μόνο οι δημόσιοι υπάλληλοι αλλά κάθε πρόσωπο στο οποίο ανατέθηκε η άσκηση δημόσιας εξουσίας.

Ειδικότερα, τα όργανα εκτελεστικής εξουσίας θεωρούνται όργανα του κράτους, ανεξάρτητα από το είδος της αρμοδιότητας και ανεξαρτήτως του δεσμού που τα συνδέει με το δημόσιο ή τα νομικά πρόσωπα δημοσίου δικαίου.

Επίσης, ως όργανα δημοσίου δικαίου νοούνται και οι ανεξάρτητες διοικητικές αρχές (ΕΣΡ, Συνήγορος του Πολίτη, κλπ).

Αστική ευθύνη στοιχειοθετείται και σε περιπτώσεις παρανόμων και ζημιογόνων πράξεων νομοθετικής εξουσίας (π.χ. ψήφιση νόμων άμεσης εφαρμογής που δεν απαιτούν την προηγούμενη έκδοση κανονιστικών/ατομικών πράξεων για την εφαρμογή τους).

Αστική ευθύνη του δημοσίου μπορεί να προέρχεται και από όργανα της δικαστικής εξουσίας, όταν π.χ. αυτά ασκούν διοικητικής φύσης αρμοδιότητες και όχι για πράξεις δικαστικών οργάνων που ασκούνται στο πλαίσιο δικαιοδοτικής αρμοδιότητας, αν και για αυτό το ζήτημα έχει παρατηρηθεί έντονη διχογνωμία.

Η πράξη ή παράλειψη δεν χρειάζεται να προέρχεται άμεσα από όργανο του κράτους, άλλα μπορεί να αφορά την ελαττωματική λειτουργία ή μη λειτουργία των τεχνικών εγκαταστάσεων (π.χ. σηματοδότες οδικής κυκλοφορίας).


Για την στοιχειοθέτηση κρατικής ευθύνης προς αποζημίωση απαιτείται αντικειμενική συνάφεια. Θα πρέπει, δηλαδή, η ζημιογόνα πράξη του οργάνου να έλαβε χώρα κατά την ενάσκηση των καθηκόντων που του έχουν ανατεθεί και όχι επ’ευκαρία αυτής (π.χ. δημόσιος υπάλληλος γράφει ιδιωτικές εξυβριστικές επιστολές ενώ βρίσκεται σε υπηρεσία).


Επίσης, για να υπάρχει κρατική ευθύνη θα πρέπει η πράξη ή παράλειψη του οργάνου να είναι παράνομη, δηλ. αντίθετη προς οποιονδήποτε κανόνα δικαίου. Η εκτέλεση πράξης κατ’εντολή ιεραρχικώς ανώτερου οργάνου δεν αίρει τον παράνομο χαρακτήρα της.


Αξίζει να σημειωθεί ότι η παραβιασθείσα διάταξη δεν πρέπει να έχει τεθεί χάριν γενικού συμφέροντος. Αυτό σημαίνει ότι το δημόσιο δεν έχει υποχρέωση αποζημίωσης αν η πράξη ή παράλειψη έγινε κατά παράβαση διάταξης, που υπάρχει χάριν γενικού συμφέροντος. Ωστόσο, η νομολογία είναι υπέρ της συσταλτικής ερμηνείας αυτής της προϋπόθεσης περιορίζοντας κατά αυτό τον τρόπο σημαντικά το πεδίο εφαρμογής της.


Επίσης, κρατική ευθύνη προς αποζημίωση υπάρχει όταν η παράνομη πράξη ή η παράλειψη έχει προκαλέσει ζημία στον ενάγοντα. Ειδικότερα, απαιτείται αιτιώδης συνάφεια ανάμεσα στην παράνομη πράξη και στην προκληθείσα ζημία. Η ζημία μάλιστα πρέπει να είναι άμεση και προσωπική.


H κράτικη ευθύνη είναι αντικειμενική, δηλ. η υπαιτιότητα του οργάνου δεν αποτελεί προϋπόθεση της γέννησης της. Με άλλα λόγια, η υπαιτιότητα του οργάνου είναι αδιάφορη αναφορικά με την επιδίκαση αποζημίωσης από το δικαστήριο.


Σε περίπτωση «αστικής ευθύνης του κράτους» η υποχρέωση προς αποζημίωση είναι πλήρης. Επομένως, καλύπτει κάθε ζημία περιλαμβανομένης της θετικής (μείωση περιουσίας ζημιωθέντος) και αποθετικής ζημίας (διαφυγόντα κέρδη), υλικής ή ηθικής βλάβης, καθώς και την περίπτωση ψυχικής οδύνης.

Η αξίωση του ιδιώτη προς αποζημίωση σε περίπτωση παράνομης πράξης, παράλειψης ή υλικής ενέργειας οργάνου του δημοσίου υπόκειται κατ’αρχήν σε πενταετή παραγραφή, η οποία άρχεται από το τέλους του έτους κατά το οποίο γεννήθηκε η αξίωση και κατέστη δικαστικά επιδιώξιμη (ά.90, Ν. 2362/1995). Διετής παραγραφή τίθεται για τις αξιώσεις υπαλλήλων του Δημοσίου σε περίπτωση καθυστερουμένων αποδοχών ή για οποιασδήποτε άλλες απολαβές ή αποζημιώσεις για αδικαιολόγητο πλουτισμό, προθεσμία που ξεκινά από την γένεση της αξίωσης, κατά 90 παρ. 3 και 91 του ν. 2362/1995.


Παρακάτω παρατίθενται ορισμένα ενδεικτικά παραδείγματα στοιχειοθέτησης αστικής ευθύνης Δημοσίου:

  • Μη έκδοση οφειλόμενης διοικητικής πράξης [ΔπρΑΘ3093/98]
  • Παράλειψη συντήρησης και αποκατάστασης φθορών οδών [ ΣτΕ 2216/97 και ΔεφΑθ 4872/98]
  • Αστική Ευθύνη Δήμου για παράνομη επεξεργασία προσωπικών δεδομένων- Ηθκή βλάβη (ΔΠΑ 8325/2020)
  • Πρόκληση θανάτου ή τραυματισμού προσώπων ή φθορές σε αντικείμενα ιδιωτών από τροχαία ατυχήματα που προκαλούν οχήματα δημοσίου
  • Παράλειψη διενέργειεας αυτοψιών εκ μέρους των πολεοδομικών υπηρεσιών [ ΣτΕ 2692/09, 1702/10]
  • Παράλειψη λήψης των αναγκαίων μέτρων για την ασφαλή μεταγωγή ιδιαίτερα επικίνδινου κρατουμένου με αποτέλεσμα τον θάνατο δύο αστυνομικών [ΔπρΑθ 13586/03 και ΔεφΑθ 560/09]
  • Αστική ευθύνη του Δημοσίου για τραυματισμό οπλίτη από πτώση εξ ύψους κατά την εκτέλεση διατεταγμένης υπηρεσίας (ΔΠΑ 17076/2020)
  • Αστική ευθύνη νοσοκομείου από την παράλειψη των οργάνων του να διενεργήσουν σε πρόωρο νεογνό την πρώτη οφθαλμολογική εξέταση της βυθοσκόπησης στο κατάλληλο χρονικό σημείο (ΣτΕ 1943/2020)
  • Αστική ευθύνη Δημοσίου σε περίπτωση τραυματισμού μαθητή στο προαύλιο σχολείου (ΔΠΑ 7091/2020)
  • Αποζημίωση για θάνατο 11χρονου μαθητή από αδέσποτη σφαίρα στο προαύλιο του σχολείου του (ΔΠΑ 1465/2020)

Mαριάντζελα Φραγγή, Δικηγόρος – LLM Εμπορικού και Εταιρικού Δικαίου με εξειδίκευση στον Κανονισμό Προστασίας Προσωπικών Δεδομένων (GDPR)

Αυτή η εικόνα δεν έχει ιδιότητα alt. Το όνομα του αρχείου είναι 131616223_3586906204724989_4341998669420592615_o-1024x558.jpg

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *