ΠΟΙΕΣ ΑΛΛΑΓΕΣ ΠΡΟΤΕΙΝΟΝΤΑΙ ΣΤΟ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΟ ΔΙΚΑΙΟ

Οι προτεινόμενες ρυθμίσεις του Οικογενειακού δικαίου έχουν περάσει από 40 κύματα, ασορτί με τα σχεδόν 40 χρόνια που έχουν παρέλθει μετά την τελευταία ριζική αλλαγή αυτού του τομέα.

Το αν ο επικαλούμενος αυτός εκσυγχρονισμός επιτευχθεί με τις προτεινόμενες ρυθμίσεις για τα ζητήματα γονικής μέριμνας και επιμέλειας, είναι ένα βασικό ερώτημα.

Γενικά, η ουσιαστική βελτίωση του Οικογενειακού δικαίου είναι πάντοτε θεμιτή και επιθυμητή.

Ωστόσο, ανεπιθύμητη και ανώφελη θα μπορούσε να χαρακτηρισθεί η δημιουργία πόλωσης ανάμεσα σε διαζευγμένους γονείς, η οποία μπορεί μεν να εξυπηρετεί το δόγμα του «διαίρει και βασίλευε» αλλά σίγουρα δεν προασπίζει τα συμφέροντα του παιδιού και της κοινωνίας.


Ο ισχύων νόμος στο Οικογενειακό δίκαιο, όπως ετέθη προ 38 χρόνων, προβλέπει τα εξής:

  • “από κοινού άσκηση της γονικής μέριμνας“. Η γονική μέριμνα περιλαμβάνει: Eπιμέλεια του προσώπου, τη διοίκηση της περιουσίας και την εκπροσώπηση του τέκνου σε κάθε υπόθεση ή δικαιοπραξία ή δίκη, που αφορούν το πρόσωπο ή την περιουσία του. (1510 AK)
  • την δυνατότητα της “από κοινού επιμέλειας”. H επιμέλεια τέκνου περιλαμβάνει: Tην ανατροφή, την επίβλεψη, τη μόρφωση και την εκπαίδευσή του, καθώς και τον προσδιορισμό του τόπου της διαμονής του. (1518 AK)
  • τις έννοιες της “ισότητας των γονέων“, της “λήψεως της γνώμης του παιδιού” και του “συμφέροντος του παιδιού” το οποίο και ανατίθεται στον δικαστή να αξιολογήθει ανά περίπτωση και κατά την ελεύθερη κρίση του. (1511 AK)

Ο ισχύων νόμος λόγω του παιδοκεντρικού του χαρακτήρα χαρακτηρίστηκε ως πρωτοποριακός για τα δεδομένα της εποχής του.

Σε κάθε περίπτωση, τα θετικά στοιχεία ενός νόμου δεν αναιρούν την ύπαρξη περιθωρίων βελτίωσης και τυχόν παρατηρήσεων.


Close-up of mallet showing separation of family and house on wooden desk

Ορισμένες παρατηρήσεις αναφορικά με τις προτεινόμενες αλλαγές στο Οικογενειακό δίκαιο είναι οι εξής:

  • Tο «συμφέρον του παιδιού» παρότι αποτελεί μία εκ φύσεως ελαστική έννοια που χρήζει εξατομικευμένων λύσεων, πλέον ορίζεται ειδικά. Με αυτό τον τρόπο,  η ελεύθερη κρίση του Δικαστή δείχνει να περιορίζεται σημαντικά και διαπιστώνεται γενικότερη δυσπιστία ως προς την ορθή απονομή της δικαιοσύνης.
  • Η άσκηση της αποκαλούμενης «υποχρεωτικής συνεπιμέλειας» δεν προβλέπεται ευθέως αλλά διατυπώνεται εμμέσως. Επίσης, οι επιρροές των θεωριών της «γονεϊκής αποξένωσης» είναι διακριτές.
  • Τίθενται περιπτώσεις υπό τις οποίες μπορεί να απολεσθεί η επιμέλεια/άσκηση γονικής μέριμνας με επιστέγασμα την προϋπόθεση της αμετάκλητης απόφασης όταν υπάρχει ενδοοικογενειακή βία ή για εγκλήματα κατά της γενετήσιας ελευθερίας ή εγκλήματα οικονομικής εκμετάλλευσης της γενετήσιας ζωής. Δεδομένου του μακρού χρονικού διαστήματος για την έκδοση αμετάκλητης απόφασης, η προτεινόμενη ρύθμιση φαίνεται πως δεν συνάδει με τον εκσυγχρονισμό του δικαίου.
  •  Αναφορικά με την επικοινωνία του τέκνου με τον γονέα που δεν διαμένει, αυτή οριοθετείται στο 1/3 του “συνολικού χρόνου” του παιδιού. Συγκεκριμένα, ο γονέας με τον οποίο δεν διαμένει το τέκνο έχει το δικαίωμα να επικοινωνεί με αυτό τόσο με φυσική παρουσία όσο και με διαμονή του τέκνου στην οικία του. (1520 ΑΚ)

Τα ερωτήματα που τίθενται είναι τα εξής:

-Mε ποιά κριτήρια ορίζεται ο “συνολικός χρόνος” του παιδιού και

-Επίσης, στο ίδιο άρθρο προτείνεται ότι ο “αποκλεισμός ή περιορισμός της επικοινωνίας είναι δυνατός μόνο για εξαιρετικά σοβαρούς λόγους, ιδίως όταν ο γονέας με τον οποίο δεν διαμένει το τέκνο έχει καταδικαστεί αμετάκλητα για ενδοοικογενειακή βία ή για εγκλήματα κατά της γενετήσιας ελευθερίας ή εγκλήματα οικονομικής εκμετάλλευσης της γενετήσιας ζωής“.

Επιτυγχάνεται ο εκσυγχρονισμός του Οικογενειακού δικάιου όταν ο αποκλεισμός της επικοινωνίας με τον γονέα – σε βάρος του οποίου εκκρεμεί ποινική δίκη- προϋποθέτει την πάροδο 8ετίας , που είναι ο ανερχόμενος χρόνος αναμονής για την έκδοση αμετάκλητης απόφασης;

Εάν η αμετάκλητη αυτή απόφαση εκδοθεί και είναι καταδικαστική για τον γονέα, πλέον και επίσημα “κακοποιητή”, καλώς συναναστρέφοταν όλα αυτά τα χρόνια το παιδί με τον κακοποιητή γονέα του; Ήταν, δηλαδή, αυτή η “επικοινωνία” προς το “συμφέρον” του παιδιού; Αυτό σκόπευε ο νόμος;

  • H προτεινόμενη ρύθμιση της “εξ ίσου άσκησης γονικής μέριμνας” υπό το 1513 ΑΚ, δημιουργεί αρκετά ερωτήματα ως προς την πρακτική της εφαρμογή. Μίας και η λύση της “εξ ίσου γονικής μέριμνας” μπορεί να επιτευχθεί σε περιπώσεις εναλλασσόμενης διαμονής του παιδιού, κάτι το οποίο δεν προβλέπεται ρητά αλλά φαίνεται πώς ορίζεται ατύπως.

Πώς, όμως, η ρύθμιση αυτή θα τύχει πρακτικής εφαρμογής στις περιπτώσεις που ο ένας εκ των δύο γονέων διαμένει σε μεγάλη απόσταση από τον άλλο ή όταν λόγω εργασίας χρειάζεται ο ένας γονέας να αλλάζει τακτικά πόλη διαμονής (λ.χ. στρατιωτικός);


1,089 Family Law Stock Photos, Pictures & Royalty-Free Images - iStock

Αναλυτικότερα,στο άρθρο 1532 ΑΚ προστίθενται οι περιπτώσεις “κακής άσκησης γονικής μέριμνας ως ακολούθως:

“…Κακή άσκηση της γονικής μέριμνας συνιστούν ιδίως:

1. η υπαίτια μη συμμόρφωση προς αποφάσεις και διατάξεις δικαστικών και εισαγγελικών αρχών που αφορούν το τέκνο ή προς την τυχόν υπάρχουσα συμφωνία των γονέων για την άσκηση της γονικής μέριμνας,

2. η διατάραξη της συναισθηματικής σχέσης του τέκνου με τον άλλο γονέα και την οικογένειά του και η με κάθε τρόπο πρόκληση διάρρηξης των σχέσεων του τέκνου με αυτούς,

3. η υπαίτια παράβαση των όρων της συμφωνίας των γονέων ή της δικαστικής απόφασης για την επικοινωνία του τέκνου με τον γονέα με τον οποίο δεν διαμένει και η με κάθε άλλο τρόπο παρεμπόδιση της επικοινωνίας,

4. η κακή άσκηση και η υπαίτια παράλειψη της άσκησης του δικαιώματος επικοινωνίας από τον δικαιούχο γονέα,

 5. η αδικαιολόγητη άρνηση του γονέα να καταβάλλει τη διατροφή που επιδικάστηκε στο τέκνο από το δικαστήριο ή συμφωνήθηκε μεταξύ των γονέων, 

6. η αμετάκλητη καταδίκη του γονέα για ενδοοικογενειακή βία ή για εγκλήματα κατά της γενετήσιας ελευθερίας ή εγκλήματα οικονομικής εκμετάλλευσης της γενετήσιας ζωής.

Γενικό χαρακτηριστικό των άνωθεν προτεινόμενων περιπτώσεων που μπορεί να οδηγήσουν σε «απώλεια της γονικής μέριμνας ή επιμέλειας» είναι η χρήση αφηρημένων και δυσαπόδεικτων νομικά εννοιών (π.χ. «διατάραξη συναισθηματικής σχέσης του παιδιού με τον γονέα».

Είναι γεγονός ότι όταν στο δίκαιο εμφιλοχωρούν αόριστες και μη εύκολα προσδιορίσιμες νομικά έννοιες, αυτό δημιουργεί ένα βαθμό αβεβαιότητας και ανασφάλειας δικαίου.

Με άλλα λόγια, η γονική μέριμνα ή επιμέλεια δύναται να αφαιρεθεί ύπο πολλές και νομικά ρευστές εκδοχές. Υποστηρίζεται ότι αυτό θα αποτελέσει ένα εξαιρετικό «φόβητρο» για τους «γονείς-παραβάτες» στα πλαίσια του εκσυγχρονισμού του Οικογενειακού δικαίου.

Ωστόσο, η περίπτωση υπ’αριθμόν 6, δεν προσδίδει στο “εκσυγχρονιστικό πνεύμα”, μιάς και προτείνει «αμετάκλητη καταδίκη» του γονέα για ενδοοικογενειακή βία ή για εγκλήματα κατά της γενετήσιας ελευθερίας ή εγκλήματα οικονομικής εκμετάλλευσης της γενετήσιας ζωής, προκειμένου να του αφαιρεθεί η επιμέλεια ή άσκηση γονικής μέριμνας.

Aμετάκλητη καταδίκη σημαίνει έως και 8 έτη αναμονής έκδοσης δικαστικής απόφασης σε περίπτωση πλημμελήματος και επιπλέον έτη για κακουργήματα.

Ο όρος της αμετάκλητης απόφασης δεν συνάδει με την κοινωνική πραγματικότητα της ραγδαίας αύξησης των κρουσμάτων ενδοοικογενειακής βίας, ιδιαιτέρως την περίοδο της καραντίνας ούτε και μοιράζεται κοινής οπτικής με τις διατάξεις διεθνών συμβάσεων υπερνομοθετικής ισχύος, οι οποίες έχουν ενσωματωθεί και στο ελληνικό δίκαιο.

Αξίζει να σημειωθεί ότι μεταξύ άλλων και στην Σύμβαση Κων/πολης αναγνωρίζεται ρητά «ότι η ενδοοικογενειακή βία επηρεάζει τις γυναίκες σε δυσανάλογο βαθμό». Συνεπώς, το ότι η ενδοοικογενειακή βία πλήττει πρωτίστως τις γυναίκες συνιστά αυταπόδεικτο γεγονός και όχι αφηρημένο ισχυρισμό.

Μπορείτε να διαβάσετε τα επίσημα στοιχεία που αναρτήθησαν στο site του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου για την κατακόρυφη αύξηση ενδοοικογενειακής βίας, για το καλοκαίρι του 2020,(εδώ).


Free Family Law Advice – Divorce, Separation and Finances | Rutters  Solicitors

Συμφέρον του Τέκνου, 1511 ΑΚ:

Χαρακτηριστικό του ισχύοντος νόμου, αποτελεί το γεγονός ότι υπολαμβάνει το «συμφέρον του παιδιού» ως μία δυναμική έννοια που πρέπει να κρίνεται ανά περίπτωση (in concreto) από το δικαστήριο, σύμφωνα με την ελεύθερη κρίση του δικαστή.

Τί προτείνεται να αλλάξει;

Ως προς την «άσκηση-ανάθεση της γονικής μέριμνας» κατά το συμφέρον του τέκνου, προτείνεται η ελεύθερη κρίση του δικαστή να περιοριστεί από ορισμένα κριτήρια που θα του υποδεικνύει ο νόμος. Έτσι, το «συμφέρον του τέκνου» προτείνεται να ορίζεται ως εξής:

Στο συμφέρον του τέκνου, που εξυπηρετείται πρωτίστως από την ουσιαστική συμμετοχή και των δύο γονέων στην ανατροφή και φροντίδα του, καθώς επίσης και στην αποτροπή διάρρηξης των σχέσεών του με καθένα από αυτούς, πρέπει να αποβλέπει και η απόφαση του δικαστηρίου, όταν κατά τις διατάξεις του νόμου, το δικαστήριο αποφασίζει σχετικά με την ανάθεση της γονικής μέριμνας ή με τον τρόπο άσκησής της. Η απόφαση του δικαστηρίου λαμβάνει ιδίως υπόψη την ικανότητα και πρόθεση καθενός εκ των γονέων να σεβαστεί τα δικαιώματα του άλλου, την συμπεριφορά κάθε γονέα κατά το προηγούμενο χρονικό διάστημα και την συμμόρφωσή του με δικαστικές αποφάσεις, εισαγγελικές διατάξεις και με προηγούμενες συμφωνίες που είχε συνάψει με τον άλλο γονέα και αφορούν το τέκνο.

Tα κριτήρια π.χ της «ουσιαστικής συμμετοχής», η «αποτροπή διάρρηξης σχέσεων» του παιδιού με τους διαζευγμένους γονείς, η «ικανότητα και πρόθεση του κάθε γονέα» να σέβεται τα δικαιώματα του έτερου γονέα, κλπ., χαρακτηρίζονται αδιαμφισβήτητα από μία θεωρητικώς παιδευτική διάθεση προς τους διαζευγμένους γονείς σε σχέση με την άσκηση της γονικής μέριμνας.

Ορισμένα από αυτά τα κριτήρια, που λ.χ. αφορούν στην αξιολόγηση της «ουσιαστικής συμμετοχής» και στην «ικανότητα και πρόθεση» του γονέα να σέβεται τα δικαιώματα του άλλου, αποτελούν αόριστες νομικά έννοιες, μη εύκολα σταθμήσιμες.

Το γεγονός ότι επιδιώκεται εκ φύσεως ανόμοιες μεταξύ τους οικογενειακές διαφορές, να διέρχονται από ένα κοινό «φίλτρο αξιολόγησης του συμφέροντος του τέκνου», δημιουργεί το εξής ερώτημα:

“Kατά πόσο ανόμοιες μεταξύ τους περιπτώσεις μπορούν να εξετάζονται επαρκώς από όμοια και απαράλλαχτα εκ του νόμου κριτήρια; Μήπως αυτή η προτεινόμενη ρύθμιση δεν προάγει την παροχή εξατομικευμένων, “in concreto”, λύσεων αναφορικά με τον προσδιορισμό του συμφέροντος του τέκνου;”

Στις προτεινόμενες αλλαγές του νομοσχεδίου για το ΑΚ 1511 συμπεριλμβάνεται και η 3η παράγραφος, που ορίζει τα εξής:

Ανάλογα με την ωριμότητα του τέκνου πρέπει να ζητείται και να συνεκτιμάται η γνώμη του, πριν από κάθε απόφαση σχετική με τη γονική μέριμνα και τα συμφέροντά του, εφόσον η γνώμη του τέκνου κριθεί από το δικαστήριο ότι δεν αποτελεί προϊόν καθοδήγησης ή υποβολής.

Με τις φράσεις “προϊόν καθοδήγησης ή υποβολής”, θα μπορούσε να λεχθεί ότι η θεωρία της “γονεϊκής αποξένωσης” κάνει την εμφάνιση της με νομικό φερετζέ.

Σε μία θεωρητική αναφορά, για ιστορικούς λόγους, αξίζει να σημειωθεί ότι το «Σύνδρομο Γονικής Αποξένωσης» δεν αναγνωρίζεται ως διαταραχή από την ιατρική και την νομική κοινότητα.

Οι θεωρίες του ιδρυτή της εν λόγω θεωρίας και μάρτυρα υπεράσπισης σε υποθέσεις παιδεραστίας, έχουν δεχθεί ευρεία κριτική για την έλλειψη επιστημονικής βάσης.

Σύμφωνα με αυτή την θεωρία, αν ένα παιδί αρνείται να έρθει σε επικοινωνία με τον άλλο γονέα, φταίει ο γονέας που ζει με το παιδί (συνηθέστερα δηλ. η μητέρα).

Με αυτό το σκεπτικό, αν το παιδί δεν θέλει π.χ. να δει τον πατέρα του ή αν η μητέρα εγείρει ζητήματα για την ασφάλεια του παιδιού της μπορεί να θεωρηθεί ότι πραγματοποιεί αυτές τις καταγγελίες με σκοπό να αποξενώσει το παιδί από το πατέρα. Μία τέτοια άρνηση ελλοχεύει κίνδυνους απώλειας της επιμέλειας για το γονέα που θεωρείται ότι υποδαυλίζει την άρνηση  αυτή του παιδιού  σε σχέση με τον έτερο γονέα.


Τέλος, στα θετικά του νέου νομοσχεδίου συγκαταλέγονται και οι προσπάθειες επιμόρφωσης των Δικαστών επί ζητημάτων Οικογενειακού δικαίου.

Το έαν η επικείμενη μεταρρύθμιση του Οικογενειακού δικαίου είναι ικανή να επιλύσει ικανοποιητικά τα ζητήματα γονικής μέριμνας ειδικά όταν ενκύπτουν περιπτώσεις ενδοοικογενειακής βίας και εγκλημάτων γενετήσιας ελευθερίας ή εάν τυχόν ενυπάρχουσες ρυθμιστικές αστοχίες, θα αποτελέσουν αστοχίες σε βάρος των παιδιών και του έτερου γονέα, που θα υποχρεούνται να ανέχονται την συναναστροφή με ένα γονέα κακοποιητή…είναι ζητήματα που αναπόφευκτα θα αντιμετωπισθούν και θα κριθούν στην πράξη, καταδεικνύοντας και την ακριβή αξία αυτών των νέων ρυθμίσεων. Ας ελπίσουμε ότι έστω και την ύστατη στιγμή το συμφέρον του παιδιού θα ληφθεί υπόψιν, υπερνικώντας τα όποια αντικρουόμενα συμφέροντα.

Mαριάντζελα Φραγγή, Δικηγόρος, LLM Εμπορικού και Εταιρικού Δικαίου με εξειδίκευση στον Κανονισμό Προστασίας Προσωπικών Δεδομένων (GDPR)

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *